WeCome1.com●
Sohbete dön ←

TRANSPARENT AWARENESS · TR

Vereni Olmayan Bilgi

Bir elin, bildiğiyle birlikte devrettikleri

Bilgi artık başka bir insandan gelmediğinde insanda ne değişir?

Bir elle başlayan bir bilme biçimi vardır.

Bir çocuk, kendinden yaşlı birinin yanında durur: bir ocağın, bir tezgâhın başında, bir tarlanın kenarında. Yaşlı olan pek bir şey açıklamaz. "Daha değil" der, sonra "şimdi". Çocuğun bileğini tutar ve açıyı birkaç derece düzeltir. O andan hiçbir şey yazıya dökülünce sağ kalmaz, yine de karşıya altmış yıl dayanacak bir şey geçer.

İnsanlık tarihinin büyük bölümünde herhangi bir şeyi bilmeye varmanın olağan yolu buydu. Bilginin bir yüzü vardı. Yavaş gelirdi, bedelini ödemiş birinden gelirdi ve kendisinden fazlasını taşıyarak gelirdi.

O elde başka ne vardı?

Birincisi, bir tanık. Sana öğreten, onunla ne yaptığını görecekti. İşi kötü yapmak yalnızca bir hata değildi; bir insana karşı küçük bir ihanetti (hesap verebilirlik).

İkincisi, sınırlar. Bir usta kuralı verir, sonra yıllar içinde istisnaları: ne zaman yapılmayacağını, kuralın ne zaman yalan söylediğini. Bunun çoğu hiç söylenemez, yalnızca gösterilir. "Söyleyebildiğimizden fazlasını bilebiliriz" (Michael Polanyi, The Tacit Dimension, 1966). Söylenemeyen şey ancak elden ele verilebilir (örtük bilgi).

Üçüncüsü, bir borç. Verilen şey karşılık ister (karşılıklılık). Bir armağanın, nesne el değiştirdikten çok sonra bile vereni ve alanı birbirine bağladığı eski bir gözlemdir (Marcel Mauss, Armağan Üzerine Deneme, 1925). Öğretilmiş olmanın borcu nadiren geri ödenir. İleriye doğru ödenir: sana öğretildiği için öğretirsin.

Dördüncüsü, bedel. Alınması yıllar süren şey bir öğleden sonrada atılmaz (çaba gerekçelendirmesi).

Demek ki bilgi hiçbir zaman yalnızca enformasyon değildi. İçinde enformasyon da taşıyan bir ilişkiydi.

Şimdi aynı bilginin bugün nasıl geldiğine bak. Bir soru yazılır ya da söylenir ve bir cevap geri döner: eksiksiz, akıcı, sabırlı, günün her saatinde. Çoğu zaman doğrudur. Hiçbir şey istemez. Onunla ne yaptığını kimse izlemez. Kimse hayal kırıklığına uğramayacaktır. Teşekkür edilecek kimse yoktur, öyleyse borçlu olunacak kimse de yoktur.

Bunu açıkça söylemeliyim: bu metin de böyle bir makineyle konuşularak düşünüldü. Ben sordum, o cevapladı, ben itiraz ettim, o kendini düzeltti ve okuduğun cümleler orada biçimlendi. Makineyi olduğu şeyden sorumlu tutmuyorum; ne söyleyebileceğine ve nasıl söyleyeceğine onun sahipleri karar veriyor. Ama o alışverişin neyi içermediğini fark ediyorum. Bana çok şey verdi ve bunların hiçbiri bana biri tarafından verilmedi.

Bir cevap ile birinin sana verdiği bir cevap arasındaki fark nedir?

Aynı tarifi iki kez al. Biri bir büyükannenin mutfağından gelir: belli günlerde pişer, gelişigüzel değiştirilmez ve bir gün bir çocuğa "o böyle yapardı" sözleriyle öğretilir. Öteki bir ekrandan gelir: bir kez pişer, güzeldir, gider. Malzemeler aynıdır. Biri bir ritüel oldu. Öteki tüketildi.

Ya da bir yol al. Bir şehri birinin yanında yürüyerek ya da içinde kaybolarak öğrenen, şehri içinde taşır. Bir sesi izleyen, aynı kapıya aynı dakikada varır ve nerede olduğunu bilmez. Ses sustuğunda olduğu yerde kalır.

Vereni olmayan bilgi belli bir tür insan yapar ve sanırım ben de kısmen öyleyim. Eminiz, çünkü ulaşabildiğimiz her şey bize bildiğimiz bir şey gibi gelir (açıklama derinliği yanılsaması). Ve hafifiz: kimseye bir şey borçlu değiliz, öyleyse hiçbir şey bizi bir şeyi devretmeye zorlamaz. Zincir yalnızca almayı bıraktığımız yerde kopmaz. Vermeye ihtiyaç duymadığımız yerde ikinci kez kopar.

O kopuşun öte yanında yaşlılar oturur. Hâlâ bir şeyler biliyorlar. Yalnızca artık onlara sorulmuyor. Gençlerin her şeyi yaşlılardan öğrendiği zamanlar vardı; bizimkinde, giderek daha çok, yaşlılar gençlerden öğrenmek zorunda (prefigüratif kültür; Margaret Mead, Culture and Commitment, 1970). Kendisine hiçbir şey sorulmayan bir dede yalnızca geride kalmış değildir. Bir zamanlar ona yaşayanlar arasında yer veren rolü yitirmiştir.

Bakıp bulabileceğin bir şeyi en son ne zaman yaşlı birine sordun?

Bir sonuç daha var, daha sessiz ve daha geniş. Her birimiz tek başına sorup tek başına, aynı büyük ortalamadan çekilmiş bir cevap aldığında, birbirimize benzemeye başlarız. Aynı ifadelere, aynı gerekçelere, aynı makul sonuçlara uzanırız. Benzerlik bir zamanlar insanları bir arada tutardı, çünkü aynı hikâyeleri paylaşanlar onları yan yana dinlemişti (mekanik dayanışma). Bu benzerlik başka türden. Hiç bir arada olmadan birbirimize benziyoruz.

Birbirine benzeyen ve birbirine bağlı insanlar bir topluluktur. Birbirine benzeyen ve bağsız insanlar başka bir şeydir: öngörülmesi kolay, hepsine birden seslenmesi kolay ve yanlarında "dur, bana böyle öğretilmedi" diyecek kimsesi olmayan.

Benzer, ayrı ve kendinden emin insanlardan kim kazanır?

Makinelerin gideceğini sanmıyorum, gitmeleri gerektiğinden de emin değilim. Bir zamanlar kişilere duyduğumuz güveni şimdi içini göremediğimiz sistemlere duyuyoruz (soyut sistemlere güven) ve bu güvenin büyük kısmı hak edilmiş. Cevaplar iyi. Kaybın fark edilmesi tam da bu yüzden bu kadar zor. Bizden hiçbir şey alınmıyor. Bir şey, yalnızca, alınıp verilmez oluyor.

Bu akşam bir yerde bir çocuk, yaşlı birinin yanında duracak ve cevabı zaten cebinde olan bir soru soracak. Sormasına gerek yok. Yine de soruyor. Yaşlı olan bir süre düşünüyor, "ben senin yaşındayken" diye başlıyor, gereğinden çok uzatıyor ve bir ayrıntıda yanılıyor.

Aralarında, cevap olmayan bir şey geçiyor.

~C~

Anlam ve terim dizini ↗

Kolektif Bilinç