Artık kendim gibi hissetmemek ne anlama gelir?
Ya da belki değişim daha görünürdür. Geri çekilmeye, bazı şeyleri aksatmaya, eskisinden farklı uyumaya, değer verdiğin insanlara karşı sabrını kaybetmeye başlamışsındır. Tepkilerinin sana yabancı gelen bir hâl aldığını fark ediyorsundur. Bunun arkasında tanımlayabildiğin bir olay olabilir; ya da her şeyin ne zaman başladığını belirlemekte zorlanabilirsin. Her iki durumda da bir soru sana eşlik etmeye başlar: Bana ne oluyor?
Bu soru, aceleyle konulmuş bir etiketin sağlayabileceğinden daha fazla alanı hak ediyor. Aynı anda birkaç soruyu içinde taşıyabilir. Ne değişti? Ne zamandır değişiyor? Bunu kendi başıma anlayabilir miyim? Yardım istemeli miyim? Ve bu soruların altında belki bir başkası daha vardır: Bu, nasıl bir insan olduğum hakkında ne söylüyor?
Bu son soru, diğerlerini yanıtlamayı zorlaştırabilir. Zor bir deneyim, kendine karşı açtığın davada delile dönüştüğünde, her ayrıntı suçlamayı doğruluyor gibi görünür. Odaklanmakta zorlanmak yetersizliğe dönüşür. Geri çekilmek bencilliğe dönüşür. Bitkinlik tembelliğe dönüşür. Neler yaşadığını henüz incelemeden, hangi sıfatı hak ettiğine karar vermiş olabilirsin.
İki tarif arasındaki farkı düşün: “Son birkaç haftadır, benim için önemli olan şeylere bile odaklanmakta zorlanıyorum” ve “İşe yaramaz biri hâline geliyorum.” Aynı kişi, aynı günler hakkında bu iki cümleyi de söyleyebilir. İlki, incelenebilecek bir şey sunar. İkincisi, o günleri bütün bir yaşam hakkında verilmiş bir hükme sıkıştırır.
Canını acıtan her şeyi hemen kendinle açıklamadan, neler olduğunu tarif edebilir misin?
Bir isim yine de değerli olabilir. Özenle konulmuş bir tanı, kafa karıştıran bir örüntünün tanınmasını sağlayabilir, tedaviye yön verebilir ve kişiye destek isterken kullanabileceği sözcükleri kazandırabilir. O dili bulmak bir rahatlama olabilir. Önemli olan, o isme hangi görevi yüklediğindir. Bir deneyimi anlamana mı yardımcı oluyor, yoksa senin değerin hakkında bir sonuca mı dönüştü?
Klinik bir tanım, güçlüklerin oluşturduğu örüntüyle ilgilidir. Senin değerin ise bir insan olarak sahip olduğun onurla ilgilidir. İkincisini, birincinin senin lehine bir sonuç vermesine bağlamak için makul bir neden yoktur. Bir insan hastalanabilir, tedaviye ihtiyaç duyabilir, hata yapabilir ve yaşamı hâlâ özen gösterilmeyi hak edebilir.
Yaşanan deneyimi anlamak için “üzgün” sözcüğü çoğu zaman yetersiz kalır. Dünya Sağlık Örgütü, depresif dönemleri kalıcı bir çökkün ruh hâli ya da ilgi veya keyif kaybı ve bunlara eşlik eden diğer belirtiler üzerinden tanımlar; bu durum en az iki hafta boyunca, çoğu gün, günün büyük bölümünde sürer. Örüntü ve günlük yaşam üzerindeki etkileri önemlidir. Olağan ruh hâli değişimleri ile klinik depresyonun dikkatle ayrılması gerekir.
Bazı kişilerde en belirgin değişim, keyif almayla ilgilidir (anhedoni). Bir etkinlik hâlâ erişilebilir durumdadır, ama eskiden onunla birlikte gelen hazzı hissetmek zorlaşmıştır. Bir zamanlar sevdiğin bir müziği açtığını ve sana neredeyse hiç ulaşmadığını fark ettiğini düşün. Onunla kurduğun bağı hatırlayabilirsin; fakat o bağı şimdi kolayca hissedemezsin. Bu, tarif edilmeye değer bir deneyim örneğidir; tek başına bir tanının kanıtı değildir.
National Institute of Mental Health de sinirlilik, boşluk hissi, uyku veya iştah değişimleri, enerjide azalma ve açık biçimde düşünmekte zorlanma gibi belirtileri tarif eder. Gözyaşı, sıkıntının yalnızca olası ifade biçimlerinden biridir. Yaşadığı deneyim depresyonun en bilinen görüntüsüne benzemeyen bir kişinin de değerlendirmeyi hak eden güçlükleri olabilir.
Benzer biçimde, bir tarifte kendine tanıdık gelen birkaç deneyim bulman, neler olduğunu kesinleştirmez. Kötü uyku, kayıp, kaygı, uzun süren zorlanma ve depresyon birbiriyle örtüşebilir. Benzer deneyimlerin farklı açıklamaları olabilir; aynı kişide birden fazla açıklama önem taşıyabilir. Yararlı bir değerlendirme, bu karmaşıklığa yer açar.
Majör depresif dönemlerin tanımlanmasında kullanılan iki haftalık süre, tanısal değerlendirmede dikkate alınan bir unsurdur; yardım aramayı ertelemeyi gerektiren bir kural değildir. Ağır belirtiler, hızla kötüleşen güçlükler ya da güvenlikle ilgili kaygılar gecikmeden ele alınmalıdır. Hangi ismin uygun olduğundan emin olmasan bile, devam eden güçlükler de konuşulmayı hak eder.
Özellikle pek yararlı olmayan bir ölçüt, hâlâ işlerini yapıp yapamadığındır. İş veya okul gününü tamamlayabilmen bize bir miktar bilgi verir; nasıl yaşadığın hakkında her şeyi söylemez. Neler zorlaştı? Günün geri kalanından neler kayboldu? Başkalarının hâlâ görebildiği şeyleri sürdürmek için ne kadar çaba gerekiyor?
Vardiyasını tamamladıktan sonra bütün akşamını bir sonraki vardiyaya yetecek gücü yeniden toplamaya çalışan birini düşün. Neşeli sohbetlerini sürdürürken, dürüstçe konuşabileceği insanlardan giderek daha fazla kaçınan bir başkasını düşün. Bu örnekler bir hastalık bulunduğunu göstermez. Dışarıdan görülen faaliyetlerin, bir kişinin durumunu neden eksik anlattığını gösterir.
Bu önemlidir; çünkü hayatımızı değerlendirmek için kullanılan ölçüler çoğu zaman dışarıdan gelir. İş ortamı, görevin tamamlanıp tamamlanmadığına bakar. Bir aile, sorumluluğun yerine getirilip getirilmediğine bakabilir. Bir sosyal çevre, orada bulunup bulunmadığımıza bakabilir. Her biri günün bir bölümünü görür. Diyelim ki bütün yükümlülüklerini yerine getirdin, ama kendine kalan tek zamanı ertesi gün aynı şeyleri yeniden yapmaya hazırlanarak geçirdin. “Her şey işliyor” o günü yeterince tarif eder miydi? O günü ayakta tutmanın sana neye mal olduğunu kim görüyor?
Yaşadığın sıkıntının ne kadar meşru olduğunu, onu bir başkasınınkiyle karşılaştırarak ölçmeyi de öğrenmiş olabilirsin (sosyal karşılaştırma). Bir başkası daha çok acı çekiyordur; bu yüzden senin daha iyi başa çıkman gerektiği sonucuna varırsın. Fakat başka bir kişinin güçlüklerinin varlığı, seninkilerin niteliği hakkında bize pek az şey söyler. İkinizden herhangi birini anlamak, onun gerçek koşullarına bakmayı gerektirir.
Yaşadıklarını dile getirmeye yetecek kadar ciddi bulman için ne olması gerekirdi? Devam edemediğin dışarıdan görünür hâle mi gelmeliydi? Öyleyse, bir konuşmaya başlayabilmenin ön koşulu neden çöküş oldu?
Bilgi araman anlaşılır bir şeydir. Hissettiklerinin tanınabilir bir örüntüye ait olup olmadığını bilmek istersin. Bir tarama anketi, daha ileri değerlendirmeyi gerektiren güçlüklerin belirlenmesine yardımcı olabilir. Ancak belirli bir işi yapar; o işi anlamak, anketin yararını korur.
The BMJ'de 2021 yılında yayımlanan, katılımcıların bireysel verilerine dayalı bir meta-analizde Zelalem F. Negeri ve çalışma arkadaşları, Patient Health Questionnaire-9, yani PHQ-9 üzerine yapılmış 100 araştırmadaki 44.503 katılımcının verilerini inceledi. Yarı yapılandırılmış tanısal görüşmeleri referans alan araştırmalarda, 10 ve üzeri eşik puanında birleştirilmiş duyarlılık ve özgüllük değerlerinin her biri yaklaşık yüzde 85'ti. Anket, bu görüşmelerde majör depresyonu olduğu belirlenen kişilerin yaklaşık yüzde 85'ini saptarken, majör depresyonu olmadığı belirlenen kişilerin de yaklaşık yüzde 85'inde negatif tarama sonucu veriyordu.
Bu sonuçlar, bilimsel olarak araştırılmış bir tarama aracının yararlı olabileceğini, buna rağmen bazı vakaları kaçırabildiğini ve yanlış pozitif sonuçlar üretebildiğini gösterir. Belirli bir araç, belirli bir eşik ve belirli bir araştırma karşılaştırmasıyla ilgilidirler. İnternette karşılaşılan her anketin, belirti listesinin veya videonun doğruluğunu ortaya koymazlar.
U.S. Preventive Services Task Force, yetişkinlerde depresyon taramasına ilişkin önerilerinde pratik ayrımı açıkça ifade eder: Pozitif bir tarama sonucunu tanısal değerlendirme ve uygun bakım izlemelidir. Tarama sonucu, bir sürecin parçalarından biridir. Bu süreç, kişinin geçmişine, mevcut güçlüklerine ve koşullarına yer ayırmalıdır.
Dolayısıyla, bir test yaptıktan sonra yararlı bir soru şudur: Bu sonucun hangi yönlerini, bana yardımcı olabilecek yetkin bir kişiyle konuşmak yararlı olur? Bu soru, bir puana bütün bir kimliği taşıma görevi yüklemeden bilgiyi korur. Sonuç rahatlatıcı olsa da önemli güçlükler devam ediyorsa, o güçlükler hâlâ duyulmayı hak eder.
Korunması gereken başka bir ayrım daha var. Günlük dilde “tükenmişlik”, pek çok farklı bitkinlik biçimi için kullanılır. Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 tanımında ise tükenmişlik, başarıyla yönetilememiş kronik iş yeri stresine özgüdür; bitkinlik, işe karşı mesafe veya sinik bir tutum ve mesleki etkinlikte azalma boyutlarını içerir. Tıbbi bir hastalık olarak değil, mesleki bir olgu olarak sınıflandırılır.
Bu daha dar tanım, bakım veren bir kişinin, bir öğrencinin veya aynı anda birden fazla baskıyla uğraşan birinin bitkinliğini daha az önemli kılmaz. Tek bir popüler terimin hepsini açıkladığını varsaymak yerine, o baskıları doğru tarif etmeye çağırır. İşle ilgili bitkinlik de tek başına depresyonu ne doğrular ne de dışlar.
Doğru tarif etmek, doğru sorulara alan açtığında insana hizmet eder. Seni ne bitkin düşürüyor? Bir yükümlülüğün hafiflemesi nasıl hissettiğini değiştiriyor mu? Güçlükler o ortamın dışına da yayıldı mı? Uykuya, dikkate, keyif almaya ve ilişkilere ne oluyor? Bunlar bir konuşmaya taşıyabileceğin gözlemlerdir; kendi kendine tanı koymanın kuralları değildir.
İkisi de “Hiç enerjim yok” diyen iki varsayımsal kişiyi düşünelim. Biri bir süredir düzensiz saatlerde çalışırken bir yakınına da bakıyordur; dinlenmek için pek fırsatı yoktur. Diğeri, iş yükünde belirgin bir değişim olmadan, farklı ortamlarda uzun süren bir enerji ve keyif kaybı yaşıyordur. Paylaştıkları cümle iki durumda da gerçektir. Yaşadıkları koşullar farklı soruları gerektirir; ikisi de birden fazla destek biçimine ihtiyaç duyabilir.
Bağlamın amacı, anlamayı geliştirmektir. Bir talebin aşırı olup olmadığını, bir ilişkinin güvenliği tehdit edip etmediğini, desteğin eksik olup olmadığını, bir hastalık bulunup bulunmadığını sormamıza yardımcı olur. Bir açıklamanın fazla kolaycı hâle gelmesini de önler. Hayatın zor olduğunu bilmek, her belirtiyi kendiliğinden açıklamaz; hastalık olasılığını düşünmek de bir kişinin yaşam koşullarını önemsiz kılmaz.
Dünya Sağlık Örgütü depresyonu, biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerin etkileşimiyle ortaya çıkan bir durum olarak tanımlar. Bu düşünme biçimi (biyopsikososyal model), kişiyi ve koşullarını birlikte incelemeye çağırır. Zorlayıcı bir olayın önem taşımasına, bedensel sağlığın önem taşımasına ve her şeyi açıklayan tek bir belirgin olay olmadan da güçlüklerin gelişebilmesine yer açar.
Bir sağlık değerlendirmesi, başka etkenleri de ele alabilir. National Institute of Mental Health, tiroit bozuklukları da dâhil olmak üzere bazı tıbbi durumların ve bazı ilaçların depresyona benzeyen belirtiler oluşturabileceğini belirtir. Kısa bir içerikte kendinden emin biçimde sunulan bir açıklamanın değerlendirme yerine geçememesinin nedenlerinden biri budur. İlgili bilgiler, başlangıçta kendine anlattığın hikâyenin dışında da bulunabilir.
Çökkün hissettiğini anlatırken, eğer yaşadıysan, ruh hâlinde alışılmadık bir yükselme veya sinirlilik yaşadığın, etkinliğinin arttığı ya da uyku ihtiyacının belirgin biçimde azaldığı dikkat çekici dönemleri de paylaşman önemlidir. Böyle bir geçmiş, olası bipolar bozukluğun değerlendirilmesinde ve tedavi seçimlerinde önem taşıyabilir. Bunları anlatabilmek için deneyimlerine kendi başına bir sınıflandırma yapman gerekmez.
İlk açıklamanın eksik olduğunu fark etmekte utanılacak bir şey yoktur. Bir açıklama, daha doğru görmemize yardımcı olduğu ölçüde yararlılığını gösterir. Belirsizliğinle gelebilirsin. Nitekim “Bunun ne olduğunu bilmiyorum, ama hayatımı etkiliyor” demek, aceleyle benimsenmiş bir tanıdan daha çok bilgi sağlayan bir başlangıç olabilir.
O noktaya gelebilmek, ihtiyaçların hakkında konuşmayı nasıl öğrendiğini fark etmeyi gerektirebilir. Bazı ailelerde veya iş yerlerinde yeterlilik; hazır bulunmak, sessiz kalmak ve kendi kendine yetmekle ilişkilendirilir. Bu beklentiyi içselleştirdiysen, destek istemek, bir yere ait olduğunu hissetmeni sağlayan kimlikten vazgeçmek gibi gelebilir. Hayatındaki bir güçlük, o zaman ikinci bir yük kazanır: Onu gizli tutmak için harcadığın çaba.
Ruh sağlığı hakkındaki küçümseyici yargılar, kendine uyguladığın yargılara dönüştüğünde (içselleştirilmiş damgalanma), bir sorun olduğunu fark etmek bile tehlikeli hissettirebilir. Zorlandığını kabul etmenin, başkalarının sana bakışını ya da senin kendine bakışını değiştireceğinden kaygılanabilirsin. Bu kaygılar dürüst bir yanıtı hak eder. Bazı insanlar ve ortamlar destekleyici değildir; kime yaklaşacağını seçmek önem taşıyabilir.
Ancak bir deneyimi gizli tutmak, başkalarının onu anlamasını da engeller. Herkese anlatarak başlamak zorunda değilsin. Seni güvenli bir ortamda dinleyebilecek bir kişiyle veya hizmetle başlayabilirsin: Güvendiğin biri, birinci basamak sağlık hizmetinde çalışan bir sağlık uzmanı, ruh sağlığı alanında yetkin bir uzman ya da uygun bir destek hizmeti. Gençsen ve sağlık hizmetine ulaşmak için yetişkinlere bağımlıysan, güvendiğin bir yetişkin veya okulundaki bir destek uzmanı bu hizmete ulaşmana yardımcı olabilir.
Gerçekte ne söyleyebilirsin? Yararlı olacak kadar somut bir şey: “Birkaç haftadır eskisinden farklı uyuyorum ve odaklanmakta zorlanıyorum. Eskiden keyif aldığım şeyler şimdi uzak geliyor. Bazı sorumlulukları hâlâ yerine getiriyorum, ama bu durum hayatımın geri kalanını etkiliyor. Ne olduğunu anlamak için yardım istiyorum.” Senin anlatımın bambaşka olabilir. Değeri, fark ettiklerini tarif etmesindedir.
Birkaç not, ayrıntıları hatırlamana yardımcı olabilir: Değişimin ne zaman başladığı, ne sıklıkla yaşandığı, günlerini nasıl etkilediği, başka nelerin değiştiği ve sağlık veya ilaç kullanımına ilişkin önemli geçmiş bilgileri. Her duyguyu kaydetmek gerekmez. Amaç, özellikle açık biçimde düşünmek de zorlaşmışsa, bir konuşmayı kolaylaştırmaktır.
Yardım arayan kişi, yerine başka bir şey konulamayacak bir bilgi getirir: O günleri yaşama deneyimi. Bir sağlık uzmanı ise soru sormak, olasılıkları değerlendirmek ve tek başına incelenmesi zor olabilecek örüntüleri tanımak için yöntemler getirir. İyi bir bakım, bu bilgi biçimlerini birbiriyle konuşturur. Bir sonuca nasıl varıldığını, nelerin hâlâ belirsiz olduğunu ve hangi seçeneklerin bulunduğunu sorabilirsin.
Depresyon için etkili tedaviler vardır. Değerlendirmeye ve kişinin koşullarına bağlı olarak bakım, psikolojik tedaviyi, ilaç tedavisini veya ikisinin birlikte uygulanmasını içerebilir. Tedavi seçimlerinde kişisel ihtiyaçlar, tercihler ve sağlık durumu dikkate alınmalıdır. Bir yaklaşım yardımcı olmuyorsa, bu, bakımını sağlayan kişiyle konuşulacak bir bilgidir; senin iyileşme isteğinin ölçüsü değildir.
Bir açıklamaya ulaşmak ile yardıma erişmek de farklı şeylerdir. Maliyet, bekleme süreleri, uzaklık ve hizmetlerin bulunmaması, ulaşılabilir seçenekleri sınırlayabilir. Bu engeller ortaya çıktığında, engel olarak tanınmalıdırlar. Yardım arayan kişinin başarısız olduğunun kanıtı değildirler. Birinci basamak sağlık hizmeti veya güvenilir bir destek kuruluşu, bulunduğun yerde gerçekçi seçenekleri belirlemene yardımcı olabilir.
Kendini anlamak, iyileşmeyi iyi yerine getirmen gereken bir başka yükümlülüğe dönüştürmeni gerektirmez. Bu aşamada, belirsiz bir suçlamadan doğru bir anlatıma, oradan da uygun desteğe yönelmek yeterli olabilir. Daha fazla açıklık; ne isteyebileceğini, neyi konuşabileceğini ve artık açıklamasız biçimde taşımak zorunda olmadığın şeyleri değiştirdiğinde yararlı olur.
Yaşadıklarının içinde intihar düşünceleri veya kendine zarar verme dürtüleri varsa, bir sağlık uzmanından ya da kriz destek hizmetinden acil yardım iste ve güvendiğin biriyle konuş. Acil bir tehlike varsa yerel acil yardım hizmetlerine başvur. Güvenliğin için destek almak üzere kesinleşmiş bir tanıya ihtiyacın yoktur.
Bütün bunların altında felsefi bir soru vardır: Zor bir döneme, hayatının tamamını tanımlamak için ne kadar yetki veriyorsun? Ciddi bir şey yaşıyor olabilirsin. Bu durum bakım, zaman ve kolay olmayan değişimler gerektirebilir. Onu ciddiye almakla, kim olduğunun eksiksiz açıklaması olarak görmeyi reddetmek bir arada mümkündür.
“Benden umut yok” cümlesi, kişinin etrafını kapatır. “Bir süredir kendimi umutsuz hissediyorum ve neler olduğunu anlamak için yardıma ihtiyacım var” cümlesi ise o duyguya bir geçmiş, bugünkü bir etki ve karşılık verebilecek birini kazandırır. Sözcükleri değiştirmek bir tedavi değildir. Ama bir ihtiyacı anlatmayı ve bir sonucu incelemeyi kolaylaştırabilir.
Acının dikkate alınmayı hak etmesi için onu derin, üretken veya hayranlık uyandırıcı bir şeye dönüştürmen gerekmez. İçinde bir ders bulman da gerekmez. Dürüstçe yapılacak şey, anlayabildiğin kadarını anlamak, belirsiz kalanları kabul etmek ve yararlı desteğe yer açmaktır.
Belki “Bana ne oluyor?” sorusunun ilk yanıtı bir tanı olacaktır. Belki de bir kaybın, bir yükümlülüğün, bir hastalığın veya birbirini etkileyen birkaç şeyin daha açık tarif edilmesiyle başlayacaktır. Özenli bir inceleme, bu olasılıklara yer bırakır. Sonraki adım, o incelemenin gerçekten ortaya çıkardıklarından hareketle seçilebilir.
Şimdilik, hayatını önemsediğin birine göstereceğin sabırlı dikkatin aynısını kendine de göstersen, neler görünür hâle gelirdi?