WeCome1.com●
Sohbete dön ←

TRANSPARENT AWARENESS · TR

Aidiyet Boşluğu

Bir Yere Ait Olma İhtiyacının Fark Edilme İhtiyacına Dönüşmesi

Fark edilmek, aidiyet duygusunun yerine geçtiğinde ne olur?

Arkadaş grubunda herkesi güldüren kişiyi düşünelim. Odaya girdiğinde ortamın havası değişir. Diğerleri ona döner, söyleyeceklerini bekler ve esprilerini sonradan tekrarlar. Bir akşam canını acıtan bir şeyden söz etmeye çalışır. Birisi kısa bir teselli cümlesi kurar. Başka biri konuyu değiştirir. Ortamdaki rahatsızlığı sezer, bir espri daha yapar ve sohbet yeniden rahatlar.

Alışılmış rolü yeniden kabul görmüştür. Anlatmaya çalıştığı duygu ise hâlâ bir dinleyici bulamamıştır.

Bir insan, bir grubun merkezinde yer alırken bile o grubun içindeki yerinden emin olmayabilir. Dikkati üzerine nasıl çekeceğini çok iyi biliyor olabilir; yine de ilişkinin, herkesin keyif aldığı hâlinin ötesinde kendisine alan açabileceğine pek güvenmeyebilir.

Aidiyet boşluğunun alabileceği biçimlerden biri budur: Sunduklarımızın ötesinde bize yer olup olmadığına dair belirsizlik.

Aidiyet, belli bir süreklilik içerir. Bir sohbet yarıda kesilip sonra sürdürülebilir. Zor bir gün geçirdiğimizi dile getirebiliriz. Geleceği olan bir ilişkinin içinde anlaşmazlıklar da yaşanabilir. Her etkileşimde yerimizi yeniden kanıtlamamız gerekmez. Sorumluluklar ve sınırlar vardır; ama sıradan olmaya, bir şeye ihtiyaç duymaya ve değişmeye de yer vardır.

Bu süreklilik güven vermediğinde, ilgi görmek daha hızlı bir güvence kaynağına dönüşebilir. Bir yanıt, bir kahkaha, bir iltifat ya da bir rica gözlemlenebilir bir şey sunar: Başka bir insanda bir tepki uyandırmışızdır. Belirsizlik bir anlığına hafifler.

Zorluk, orada kalmaya hakkımız olduğunu hissedebilmenin bu tepkiyi uyandırmaya bağlı hâle gelmesiyle başlar.

Gündelik mesajların pek ilgi görmediği, fakat terfilerin, pahalı alışverişlerin ve etkileyici tatil fotoğraflarının coşkuyla karşılandığı bir aile düşünelim. Zamanla birisi günlük hayatından daha az, başarılarından daha çok söz etmeye başlayabilir. Deneyimlerinin hangi parçalarının bir izleyici bulduğunu öğrenir.

Sonunda sıradan bir hafta, ilişkiye sunmaya değer hiçbir şeyi yokmuş gibi hissettirebilir. İyi bir haberi olana kadar telefon etmeyi erteleyebilir. Kendi ailesiyle sohbet edebilmek, giriş ücreti olarak bir başarı sunmayı gerektirmeye başlar.

Başarının kendisi sorun değildir. Soru, o insanın bir başarısıyla diğeri arasındaki zamanda ne yaşadığıdır.

Benzer bir belirsizlik, işe yararlılık etrafında da gelişebilir. İşyerinde her mesaja yanıt veren, her ek görevi kabul eden ve her zaman ulaşılabilir olduğunu açıkça gösteren birini düşünelim. Başkalarının ona ihtiyaç duyması, bir yerinin olduğunu tekrar tekrar doğrular. Bu nedenle bir ricayı geri çevirmek, bir işi yapmayı reddetmekten daha büyük sonuçları olan bir davranış gibi hissedilebilir: İnsan, varlığını değerli kılan kanıtı geri çekiyormuş gibi hissedebilir.

İşin güvencesiz olduğu yerlerde bu baskının maddi bir ağırlığı da vardır. Gelir, hiyerarşi ve iş dağılımı, insanların hangi talepleri risk almadan geri çevirebileceğini şekillendirir. Sürekli ulaşılabilir olmayı ödüllendiren bir kültür, sonradan kişisel özveri diye övdüğü davranışın oluşmasına katkıda bulunur.

Psikolojik ve sosyolojik boyutlar burada buluşur. İnsanlar alabilecekleri karşılıklara göre uyum sağlarken aileler, gruplar ve kurumlar da hangi karşılıkların mümkün olduğunu belirlemeye katkıda bulunur. Bir insanın fark edilmek için gösterdiği sürekli çabayı anlayabilmek için çevresinin neleri sürekli görmezden geldiğini de incelememiz gerekir.

Sosyal pekiştirme, bir insanın ilişkilere katılma biçimlerini giderek daraltabilir. Mizah ilgi görür; böylece kişinin alışılmış katkısına dönüşür. Başarı sevgiyle karşılanır; böylece paylaşılabilecek en güvenli haber hâline gelir. Sınırsız yardımseverlik takdir edilir; böylece kişisel sınırları ifade etmek giderek zorlaşır.

Bu uyum biçimlerinin her biri bir bağı koruyabilir. Bir araya geldiklerinde ise o bağın içinde özgürce var olmayı zorlaştırabilirler.

Sosyal medya bu sürece görünür, sayısal göstergeler ekler. Belirli bir espri, bir görünüm, bir görüş ya da kişisel bir açıklama karşılık bulur. Bu karşılık sayıya dökülür. İşe yarayanı tekrarlamak, özellikle diğer bağ kurma biçimleri belirsiz göründüğünde, anlaşılabilir bir seçime dönüşür.

Ancak bu sayı, bir insana başkalarının hayatında nasıl bir yeri olduğunu söyleyemez. Binlerce tepki, tek bir performansa verilmiş olabilir. O performans değiştiğinde birinin dinleyip dinlemeyeceği ayrı bir sorudur.

Görünürlük, dostluğa, topluluğa ve insanların birbirini kalıcı biçimde önemsemesine de kapı açabilir. Bir izleyici kitlesi, birbirini tanıyan bir insan grubuna dönüşebilir. Önemli değişim, ilgi süreklilik kazandığında gerçekleşir: Birisi yarım kalmış bir sohbeti hatırlar, bir kaygıya geri döner ya da bir şeyin nasıl sonuçlandığını sorar; bu soruyu sordurmak için yeni bir başarıya gerek yoktur.

Böyle bir ilginin insana dair bir hafızası vardır.

Bu ayrım önemlidir; çünkü anında gelen karşılıklar, onları aramamıza yol açan belirsizliği çözmeden de bize güvence verebilir. Yerimizin ilgi çekici kalmamıza bağlı olduğuna inanıyorsak her sessizlik dönemi açıklamamız gereken bir şeye dönüşür. Belki sıkıcılaşmışızdır. Belki yerimizi başka biri almıştır. Belki daha fazlasını sunmamız gerekiyordur.

O zaman, yerimizi belirsizlik içinde bırakan aynı davranışla yeni bir karşılık ararız. Bu çaba sürer; çünkü sağladığı güvence çok çabuk tükenir.

Felsefi düzeyde bu durum, kişi olarak tanınma meselesini gündeme getirir. Fark edilmek, bizi başka birinin dikkat alanına sokar. Tanınmak ise deneyimleri, ihtiyaçları, yargıları ve gelişimi dikkate alınmaya değer bir insan olarak muhatap alınmayı içerir.

Bir grup, kendisini eğlendiren kişiyi bu rolüyle pekâlâ tanırken aynı kişinin acısını tanımakta zorlanabilir. Bir işveren, bir işlevin güvenilir biçimde yerine getirilmesini takdir ederken çalışanın sınır koyma çabasına direnebilir. Bir insanın sunduklarına aşina olmak, onun ne yaşadığını pek az merak etmekle bir arada bulunabilir.

Yabancılaşma da tam burada başlayabilir. Kişi, bir karşılık getiren hâline giderek daha fazla dikkat kesilirken kendi değişen tercihlerini fark etmekte zorlanır. Bir görüşünü dile getirmeden önce nasıl karşılanacağını öngörür. Bir güçlüğü kabul etmeden önce bunun rolünü sarsıp sarsmayacağını hesaplar. İlişkilere katılım, giderek sürekli bir uyum sağlama eylemine dönüşür.

Her sosyal rolün ardında bizi bekleyen, dokunulmamış ve tamamlanmış bir benlik yoktur. Kendimizi ilişkiler, çalışma, mizah, özen ve başarı aracılığıyla keşfederiz. Açığa çıkarıcı soru, bu rolleri değiştirme imkânının sürüp sürmediğidir. Yardımsever kişi yardım isteyebilir mi? Başarılı kişi emin olmadığını kabul edebilir mi? Başkalarını eğlendiren kişi ciddi konuştuğunda da dinlenebilir mi?

İnsanın gelişmesi, ilişkideki yerini tehdit ediyormuş gibi hissedildiğinde aidiyet kırılganlaşır.

Bu durum, birisine ilgi aramayı bırakmasını söylemenin neden olup biteni anlamaya pek az katkıda bulunduğunu da açıklar. Çevredeki ilişki düzeni olduğu gibi kalır. Bir aile yalnızca etkileyici haberlere karşılık vermeye devam edebilir. Bir arkadaşlık yalnızca eğlenceye yer açmayı sürdürebilir. Bir işyeri sınırları hâlâ bağlılık eksikliği olarak değerlendirebilir.

Değişim, kişinin verdiği karşılık kadar bu koşulları da dikkate almayı gerektirir. Koşullar elverdiğinde, alışılmış rolün biraz dışına çıkmakla başlayabilir: Sıradan bir günü anlatmak, bir şeyin zor geldiğini söylemek ya da makul bir sınır talep etmek. Alınan karşılık, ilişkinin katkısı değişmekte olan bir insana yer açıp açamayacağını gösterir. Bazen bunun mümkün olabilmesi için önce koşulların kendisinin değişmesi gerekir.

Masadaki kişi, başkalarını güldürmeyi hâlâ seviyor olabilir. İlişkinin derinleşmesi için mizahının ortadan kalkması gerekmez. Sadece, söyleyecek başka bir şeyi olduğu bir akşama da yer olması gerekir.

Hayatının neresinde, yerini baştan kazanmak zorunda kalmadan oynadığın rolü değiştirebilirsin?

Anlam ve terim dizini ↗

Kolektif Bilinç