Toplumsal beklentilerin ötesinde anlamlı bir hayat nasıl yaşanır?
Ne olmak istiyorsun?
Yönünü buldun mu?
Artık kendine bir düzen kurdun mu?
Ne kadar başarı elde ettin?
Çalışmayı bıraktığında ne yapacaksın?
Bu soruların arkasında başka bir soru yıllarca cevapsız kalabilir:
Gerçekte nasıl yaşıyorsun?
Bir insan, başkalarının önemli bulduğu sorulara cevap vermekte oldukça ustalaşabilir. Yeterlilikler, iş, gelir, ilişkiler, mülk, sorumluluklar. Bu cevapların her biri gerçek, değerli ve büyük emeklerle elde edilmiş olabilir. Yine de bir hayat, dışarıdan bakıldığında giderek daha kolay okunabilir hâle gelirken, o hayatı yaşayan kişi için anlaşılması giderek zorlaşabilir.
İşvereninin sana neden ihtiyaç duyduğunu, ailenin sana neden bağlı olduğunu ve sıradaki ödemenin neden önemli olduğunu biliyor olabilirsin. Kendi varoluşunda neye ihtiyaç duyduğunu bilmek ise daha zor olabilir.
Bu zorluk dikkate alınmayı hak eder. Bir hayat, birbirinin içine geçen pek çok etkiyle şekillenir: bir ailenin umutları ve korkuları, okulda ödüllendirilen ölçütler, belirli bir ekonomide mevcut olan fırsatlar, cinsiyet ve yaşla ilişkilendirilen beklentiler, çalışma hayatının talepleri ve başarının tanınmasını sağlayan imgeler. Bu etkiler bizi destekleyebilir. Aynı zamanda, belirli bir hayat biçiminin bizden ne istediğini incelemeden önce onun peşinden gitmeyi de öğretebilir.
Burada “sistem”, tanımlanabilir bu düzenlemeler ve baskılar anlamına geliyor: işin nasıl düzenlendiği, güvenliğin nasıl sağlandığı, başarının nasıl ölçüldüğü, dikkatin nasıl satıldığı ve bazı yaşam biçimlerinin diğerlerinden daha fazla takdir gördüğü. Bir beklenti artık bizden istenen bir şey gibi hissedilmediğinde, bunların etkisi özellikle güçlenir. O beklenti, kendiliğinden istememiz gereken bir şey gibi hissedilir.
Aşağıdaki yaş grupları, bu süreci inceleyebileceğimiz bakış noktalarıdır. Her insanın izlediği bir takvim değil, yaklaşık çerçevelerdir. On dokuz yaşındaki bir insan, orta yaşla ilişkilendirilen sorumlulukları çoktan taşıyor olabilir. Elli sekiz yaşındaki biri, daha önce keşfetme fırsatı bulamadığı bir yönü keşfediyor olabilir. Evlilik, ebeveynlik, geleneksel bir kariyer ve emeklilik birer olasılıktır; zorunlu duraklar değildir.
Ve altmış beş, bir insan hayatının sonu, yararlı olmanın sonu ya da yaşamaya nihayet başlanacak nokta değildir.
Bütün bu yıllar boyunca bir ayrım önemini korur: bir hayat kurmakla, bir hayata sahip olmaya hak kazanmak için hayatını harcamak arasındaki ayrım.
İşin; mutluluğunu, onurunu, aileni, arkadaşlıklarını ve özgürlüğünü destekleyebilir. Kendisi de anlamlı olabilir. Ancak mesleki başarı, varoluşun üzerinde, desteklemesi gereken insanca hayattan daha büyük bir hak kazanmaz.
Bu metnin yönü budur.
Soruları ise sana aittir.
15–25 YAŞ: GELECEĞİN BİR CEVABA DÖNÜŞMEDEN ÖNCE
On beş yaşından önce, başkalarının neyin arzu edilir, kabul edilebilir, etkileyici ya da hayal kırıklığı yaratıcı olduğunu belirlemeye katkıda bulunduğu yılları zaten yaşamışsındır.
Bu derslerin bazıları sözle verilmiştir. Bazıları ise bir gülümsemeyle, bir sessizlikle, bir karşılaştırmayla ya da yetişkinlerin başarılı insanlar hakkında konuşma biçimiyle gelmiştir.
Bir çocuk, çabanın önemli olduğunu öğrenebilir. Aynı çocuk, hayranlık uyandırmanın anlaşılmaktan daha önemli olduğunu da öğrenebilir. Aynı söz —“Elinden gelenin en iyisini yap”—, o en iyi yeterli olmadığında yaşananlara bağlı olarak çok farklı anlamlar taşıyabilir.
Aynı hayal kırıklığı yaratan okul sonucunu alan iki çocuk düşün. Birine neyin yanlış gittiğini anlaması için yardım ediliyor. Diğerine, ailesini utandırdığı söyleniyor. İkisi de bir sonraki sefer daha çok çalışabilir. Dışarıdan bakıldığında ilerlemeleri aynı görünebilir. İçeride ise biri bir beceri geliştirirken, diğeri kabul edilebilir bir insan olduğu duygusunu geri kazanmaya çalışıyor olabilir.
İnsanın kendine duyduğu saygı, bir koşulu yerine getirmesine bağlandığında (koşullu özdeğer), bir sonuç bütün kişiliği hakkında verilmiş bir hüküm gibi hissedilmeye başlayabilir.
Bunun olması için ilgisiz ebeveynler gerekmez. Sevgi ve korku birbirine dolanabilir. Yoksulluğu tanımış biri, saygın bir mesleği korunma yolu olarak görebilir. Eğitimden mahrum kalmış biri, çocuğunun yeterliliklerine büyük umutlar bağlayabilir. Güvende olmanı isteyen bir arzu, sana önceden seçilmiş bir gelecek biçiminde ulaşabilir.
Bir beklentinin nereden geldiğini anlamak, onu taşıyan insanları düşmana dönüştürmeden incelemeyi kolaylaştırabilir.
Seni neyden korumaya çalışıyorlardı? O korunma biçimi hâlâ uygun mu? Tanıdıkları ve benimsedikleri belirli yol, bunu sağlamanın tek yolu mu?
On beş yaşından önceki yıllar bize ait olmayı da öğretir. Bir toplumsal çevre içindeki gündelik öğrenmeyle (toplumsallaşma), konuşma, davranma, kendimizi sunma ve yaşamaya değer bir hayatın nasıl göründüğünü değerlendirme biçimlerini benimseriz. Başka insanlarla yaşayabilmek için bu öğrenmeye ihtiyacımız vardır. Soru, zamanla onu inceleyebileceğimiz bir alan kazanıp kazanmadığımızdır.
Edward Deci ve Richard Ryan, The “What” and “Why” of Goal Pursuits adlı çalışmalarında, baskı etrafında şekillenen motivasyonla insanın daha içten benimsediği motivasyonu ayırır. Yaklaşımları; özerkliği, yeterliği ve başkalarıyla bağ kurmayı temel psikolojik ihtiyaçlar olarak tanımlar. Dış beklentilerin nasıl içimize taşınabildiğini de açıklar: suçluluk duygusuyla ya da kendimizi kanıtlama ihtiyacıyla uyabiliriz (içe atım), yahut bir değeri gerçekten izlemeye değer bulabiliriz. Bu yaklaşımda özerklik, kişinin içten onayladığı bir biçimde davranması anlamına gelir; herkesten bağımsız olmasını gerektirmez.
Bu ayrım, genç bir insan “Benim istediğim bu” dediğinde işe yarar.
Bu, gerçekten istediği şey olabilir. En çok alkış alan cevap da olabilir.
Aradaki farkı anlamaya nasıl başlayabilirsin?
Bir arzu, onu keşfetmene bir başkası yardım ettiği için sahte olmaz. Öğrendiğimiz neredeyse her şey bize başka insanlar aracılığıyla ulaşır. Bir öğretmen, ömür boyu sürecek bir ilgiye dönüşecek konuyu açığa çıkarabilir. Bir ebeveynin örneği, dürüst çalışmayı anlamlı kılabilir. Bir arkadaşın heyecanı, yeni bir dünya açabilir.
Önemli soru, gerçek faaliyeti, onunla kendi ilişkini tanıyabilecek kadar deneyimleyip deneyimlemediğindir.
İşin kendisinden mi hoşlanıyorsun, yoksa daha çok o işi yapan biri olma görüntüsünden mi? Kimse bakmadığında da ilgin sürüyor mu? O faaliyeti sana ilk çekici kılan açıklamayı ödünç almadan, onda neyi değerli bulduğunu anlatabilir misin?
Bu yaşlarda ait olma ihtiyacı, sürekli görünür olma arzusuyla karıştırılabilir. Arkadaşlık, takdir edilme yarışına dönüşebilir. Bir fotoğraf, hayatının olması gerektiği gibi ilerlediğinin kanıtı hâline gelebilir. Sıradan bir gününle başka birinin seçilmiş anları arasındaki karşılaştırma (sosyal karşılaştırma), bütünüyle gerçek bir hayatı yetersiz hissettirebilir.
Arkadaşlığa ve yakınlığa ihtiyaç duyuyor olabilirsin. Belirli bir grubun onayını arzuluyor olabilirsin. Bunlar ilişkilidir, ama aynı şey değildir.
Ait olmak, içinde rahat edemediğin bir kişiliği sergilemeni gerektiriyorsa, tam olarak kim olarak ait olmana izin veriliyor?
Aynı ayrım gelecek için de geçerlidir. Kendini geçindirecek bir yola ihtiyaç duyuyor olabilirsin. Seni hemen etkileyici gösterecek bir mesleği arzuluyor olabilirsin. Öğrenme fırsatlarına ihtiyaç duyuyor olabilirsin. Hayatını, onun hakkında böyle bir kesinliği mümkün kılacak kadar yaşamadan, geri kalanı hakkında kesinlik arzuluyor olabilirsin.
Eğitim ve mesleki yetişme önemlidir. Bir şeyi iyi yapmayı öğrenmek, yalnızca temennilerle açılamayacak seçenekler açabilir. Ancak bir alan seçmek, bugün olduğun insanın elli yıl boyunca değişmeden kalacağını ilan etmek anlamına gelmek zorunda değildir.
İlk seçtiğin yönün sana bir kimlik kadar deneyim de kazandırmasına izin verilseydi, yararlı bir başlangıç nasıl görünürdü?
Belki işi gerçekten yapan biriyle konuşmayı, küçük bir proje denemeyi, sıradan bir çalışma gününü gözlemlemeyi ya da çekici unvan çıkarıldığında hayal edilen mesleğin hangi parçalarının kaybolduğunu sormayı içerirdi. Bunlar, olası bir geleceği gerçeğe yaklaştırmanın yollarıdır.
Korku ile bilgi arasındaki önemli ayrımı da görünür kılabilirler. “İnsanları hayal kırıklığına uğratmaktan korkuyorum”, ilişkilerin hakkında bir şey söyler. “Bu eğitim, ihtiyaç duyduğum fırsatları sağlamayacak”, somut bir yol hakkında bir şey söyler. İkisi de dikkate alınmayı hak eder. Sessizce aynı gerekçeye dönüşmemelidirler.
Özgürlüğün hâlâ para, bağımlılık, aile koşulları ya da erişebildiğin eğitimle sınırlı olabilir. İnsanın koşulları içinde eylemde bulunma kapasitesini, yani failliğini dürüstçe ele almak burada başlar. Bir soru sormak, güvenilir bir yetişkin bulmak ya da bir ilgiyi denemek, mümkün olan başlangıç olabilir. Bir seçim daha çok sana ait hâle gelsin diye dramatik bir isyan sahnelemek zorunda değilsin.
Gençliğini başka bir başarı projesine dönüştürmek zorunda da değilsin. Bir şarkı öğrenerek, bir arkadaşla konuşarak, düşünceni değiştiren bir şey okuyarak ya da yalnızca hayatta olmaktan hoşlanarak geçen bir öğleden sonra, olağanüstü bir potansiyelin kanıtına dönüşmeden de değerli olabilir.
Bu yıllar zaten hayatının bir parçasıdır.
Geçimini sağlamayı öğreniyorsan, o kazancın mümkün kılmasını umduğun yaşam biçimi hakkında da ne öğreniyorsun?
Ve dünya ne olmak istediğini sorduğunda, cevabında insanlara nasıl davranmak istediğine, neyi anlamak istediğine ve bir mesleki unvan artık etkileyici olmadığında da önemli kalmasını umduğun şeylere yer var mı?
Çocuklukta alınan beklentiler, yirmi beşte nadiren kaybolur. Çoğu zaman onlara son tarihler eklenir.
25–35 YAŞ: MÜMKÜN OLANLAR GEÇ KALMIŞ GİBİ GÖRÜNMEYE BAŞLADIĞINDA
Belki ilerliyorsun, ama hâlâ geride kaldığını hissediyorsun.
Bir iş, bir yeterlilik, bir gelir ya da bir ilişki olabilir. Büyük çabalara rağmen bunların hiçbiri de olmayabilir. Her iki durumda da yeni bir baskı ortaya çıkabilir: hayatın bazı kısımlarının çoktan düzene girmiş olması gerektiği duygusu.
Kimin takvimine göre?
Topluluklar; eğitimin, birlikteliğin, ebeveynliğin, maddi bağımsızlığın ve mesleki yerleşmenin ne zaman gerçekleşmesi gerektiğine ilişkin beklentiler taşır (toplumsal saat). Bu beklentiler, insanların hayatlarını birbirleriyle uyumlu hâle getirmesine yardımcı olabilir. Zamanlama farklarını, insanın değerindeki farklarmış gibi de gösterebilir.
Son tarihin belirgin bir sahibi olmadığında baskı özellikle kafa karıştırıcıdır. Kimse resmen otuz yaşında ev sahibi olmanı istememiştir. Yine de her konuşma, karşılaştırma ve görüntü bu talebi daha resmî hissettirebilir.
Bu sırada insanların aynı yaşa ulaşırken içinde bulunduğu koşullar kökten farklı olabilir. Biri aile desteğiyle ve güvenli bir evle başlar. Diğeri borçla, göçle, hastalıkla, ayrımcılıkla ya da başkalarının sorumluluğuyla başlar. Görünür bir dönüm noktası, onu mümkün kılan kaynaklar hakkında pek az şey söyler.
Bir sonucu elde etmeye çalıştığın koşulları görmezden gelerek kendini yalnızca o sonuçla değerlendiriyorsan, hayatın hakkında kimin anlayışını kabul ediyorsun?
İhtiyaçlarla arzuların özellikle dikkatle ele alınması gereken yer burasıdır.
Güvenli ve istikrarlı bir barınma düzenine ihtiyaç duyuyor olabilirsin. Bu istikrarı başkalarına görünür kıldığı için belirli bir adresi arzuluyor olabilirsin. Güvenilir bir ulaşım aracına ihtiyaç duyuyor olabilirsin. Başardığını temsil eden bir araç arzuluyor olabilirsin. Maddi güvenliğe ihtiyaç duyuyor olabilirsin. Kendini aşağıda hissetme ihtimalini bütünüyle ortadan kaldıracak bir gelir arzuluyor olabilirsin.
İlk grupta somut sorunlar vardır. İkinci grupta ise başka biri ilerlediğinde bitiş çizgisi de yer değiştiren hedefler bulunabilir.
Aynı şey her ikisine de hizmet edebilir. Daha büyük bir ev, aile hayatını gerçekten daha yönetilebilir kılabilir. Daha iyi ücretli bir iş; sağlık hizmetlerine erişim, borçlardan kurtulma ve daha önce bulunmayan seçenekler sağlayabilir. Kendi nedenlerini anlamak, maddi kaynakların gerçek avantajlarını küçümsemeyi gerektirmez.
Bir sonraki satın almanın ya da başarının hangi sorunu çözmesinin beklendiğini sormayı gerektirir.
Ne kolaylaşacak? Ne değişmeden kalacak? Onu elde etmenin ve sürdürmenin bedeli ne olacak? Bu satın alma bir ihtiyacı mı karşılayacak, yoksa bir görüntüyü finanse etmek için devamlı bir yükümlülük mü yaratacak?
Helga Dittmar, Rod Bond, Megan Hurst ve Tim Kasser, 2014 tarihli The Relationship Between Materialism and Personal Well-Being adlı meta-analizlerinde 259 bağımsız örneklemden elde edilen bulguları bir araya getirdi. Materyalist yönelimler genel olarak daha düşük iyi oluşla ilişkiliydi; ilişkinin gücü ise ölçümlere ve koşullara göre değişiyordu. Bu, paranın mutsuzluğa neden olduğunu ya da yetersiz gelirin zararsız olduğunu kanıtlamıyordu. Sahip olunan şeylere ve statüye verilen önemi, tatmin edici bir hayata giden güvenilir yol olarak görmeye karşı bir bulguydu.
Kirasını ödeyebilmeye çalışan bir insanla, hiçbir zaman başkalarının gerisinde kalmamaya çalışan bir insan farklı sorunlarla karşı karşıyadır.
Bu sorunları birbirine karıştırmak, iki yönde de acımasız öğütler doğurabilir. “Para önemli değil”, yoksunluğu görmezden gelir. “Daha çok para her şeyi çözer”, maddi başarıya hiçbir zaman tamamlayamayabileceği bir görev yükler.
Daha iyi bir hayat arzun ciddiye alınmayı hak eder. “Daha iyi”nin gerçekten ne anlama geldiği sorusu da öyle.
Daha güvenli mi? Daha geniş mi? Daha dürüst mü? Daha bağlı mı? Daha az yorucu mu? Başarı olarak daha kolay tanınan mı?
Birden fazla cevap birlikte önemli olabilir. Tehlike, bir cevabın sessizce bütün diğerlerinin yerine geçmesine izin verildiğinde ortaya çıkar.
Bir terfiyi düşün. Değerli bir iş, yeterli ücret ve hayatına uygun bir çalışma düzeni getirebilir. Sürekli ulaşılabilirlik, daha fazla yolculuk ve yokluğun etrafında yeniden düzenlenen bir ev hayatıyla birlikte gelen maaş artışı da getirebilir. Unvan tek başına hayatının iyileşip iyileşmediğini söyleyemez.
Bu yeni düzenin bütünü senden ve hayatları seninkiyle bağlantılı olan insanlardan ne istiyor?
Bir kariyer kararı; uyanık geçirdiğin saatler, enerji, yaşadığın yer, dikkat ve iş günü sona erdiğinde muhtemelen nasıl bir insan olacağın hakkında da bir karardır. Bu bedeller iyi nedenlerle kabul edilebilir. Yine de kararın bir parçasıdırlar.
Seni seven insanlar, zamanının bir kısmını istediklerinde mutlaka hedeflerine karşı çıkıyor değildir. Belki de hedeflerinin desteklemesi gereken hayatın içinde kalmaya çalışıyorlardır.
Bir ilişki de kendi başına incelenmeyi hak eder. Birliktelik, yetişkinliğin kanıtı değildir; yalnız olmak da gecikmenin göstergesi değildir. Esas olarak bir son tarihe yetişmek için kurulan ortak hayat, iki insanı da gerçekten seçmediği bir düzenin içine yerleştirebilir.
Acele, bir gruptaki son evlenmemiş kişi olmaktan kaynaklanıyorsa, ilişkiden sevgi mi bekleniyor, yoksa karşılaştırılmanın baskısından kurtulmak mı?
Arzular varoluşu zenginleştirebilir. Seyahat, güzellik, müzik, öğrenme ve hedefler, yalnızca hayatta kalmanın ötesine geçtikleri için bir özür gerektirmez. İhtiyaç ile arzu arasındaki ayrım, zevki ortadan kaldırma talimatı değildir. Hangi isteklerin çabamızı hak ettiğini ve hangilerinin acil durum mertebesine yükseltildiğini anlamamıza yardım eder.
Daha sessiz bir zorluk da vardır: iyi bir şeyi elde etmek, onun getirdiği duygunun değişmeden kalacağını garanti etmez.
Uzun zamandır beklenen bir başarı sevinç verebilir. Daha sonra başlangıçtaki heyecan, alışılmışlığın içine yerleşebilir. Değişen koşullara bu uyum (hedonik uyum), önceki başarı hayatını gerçekten iyileştirmiş olsa bile yeni bir başarıyı gerekli hissettirebilir. Heyecanın azalması, başarının amacına ulaşmadığı anlamına gelmez.
Ondan kalıcı bir “nihayet vardım” duygusu beklediğin anlamına gelebilir.
İçimizde bir yanımız kalmasını istese de güzel bir şey, burada olduğu sürece bizi tatmin edebilir mi? Bu kalıcılık isteği, bir sonraki başarının sonunda yerine getirmesi gereken bir talebe dönüştüğünde ne olur?
Bir cevaba aceleyle ulaşmak gerekmez. Bütün hayat, her güzel duygunun sona ermesini önleme çabasına dönüşmeden önce soruyu fark etmek için neden vardır.
Bu yaşlarda yön değiştirmek utandırıcı gelebilir; çünkü dünya seni belirli bir biçimde tanımaya başlamıştır. Ancak tanınıyor olmak, artık olmak istemediğin birine dönüşmeye devam etmeni gerektiren bir sözleşme değildir.
Dikkatli bir değişiklik; çalışmayı sürdürürken öğrenmeyi, farklı bir düzeni konuşmayı, gereksiz bir maddi yükümlülüğü azaltmayı ya da kişisel bir ilgiye gerçek zaman ayırmayı içerebilir. Biçimi koşullarına bağlıdır. Başlangıç, incelemeye kendine izin vermektir.
Ortaya çıkardığı gündelik hayatı düşündüğünde, hangi hedef hâlâ değerli geliyor?
Hangi korku, seni kimin hayal kırıklığından koruduğunu inceleyene kadar sorumluluk gibi görünüyor?
Hayatının güvenli ve insanca hissettirmesi için “yeterli” neleri içermeli? Ve bu sınırı sürekli ileri taşımaya kimin yetkisi olmalı?
Sonraki yıllar geldikçe, bugünkü bazı seçimler devamlı yükümlülüklere dönüşür. Soru, “Ne yapabilirim?”den “Kurduğum düzenin içinde nasıl yaşarım?”a doğru değişmeye başlar.
35–45 YAŞ: SORUMLU OLMAK YAŞAMAYA PEK YER BIRAKMADIĞINDA
Artık başkalarının güvenebildiği bir insan olmuş olabilirsin.
Bu, anlam ve gurur kaynağı olabilir. Kendi ihtiyaçlarını tanımayı da zorlaştırabilir; çünkü pek çok talep geçerli gerekçelerle gelir.
İş tamamlanmalıdır. Faturalar ödenmelidir. Birinin bakıma ihtiyacı vardır. Bir randevu ayarlanmalıdır. Bir ilişki ilgi beklemektedir. Hayatın pratik ayrıntıları ortaya çıkmaya devam eder ve becerikli olmak, daha fazlasının sana verilmesinin nedeni hâline gelebilir.
Bu yaş grubundaki herkesin çocuğu, eşi ya da geleneksel bir kariyeri yoktur. Ancak pek çok sorumluluk biçimi aynı zorluğu yaratabilir: tek bir bedenin ve sınırlı zamanın varken birden fazla yerde gerekli olmak.
Farklı rollerin talepleri çarpıştığında (rol çatışması), herkesi memnun eden bir karar bulunmayabilir. Bir insan daha çok çalışabilir, daha iyi organize olabilir ve yine de aynı anda iki yerde bulunamayabilir.
Yerine getirilmesi mümkün olmayan bir düzen, bir talebin karşılanamamasına yol açtığında kendine ne diyorsun?
Güvenilmez mi? Bencil mi? Yetersiz mi?
Yoksa düzenin kendisi de konuşmaya dâhil oluyor mu?
Farkındalığın somutlaştığı noktalardan biri burasıdır. Kişisel başarısızlık duygusunun, sorumlulukların nasıl dağıtıldığı hakkında bilgi içerebileceğini görmene yardım edebilir. Kaçınılmaz bir güçlükle, tekrarlana tekrarlana sorgulanamaz hâle gelmiş bir kuralı ayırt etmene de yardım edebilir.
Bir evin yiyeceğe, bakıma, gelire ve koordinasyona ihtiyacı vardır. Buradan, tek bir insanın bütün randevuları hatırlaması, bütün sorunları önceden görmesi ve herkesin sürekli yedeği olması gerektiği sonucu çıkmaz. Bir kurumun işlerin tamamlanmasına ihtiyacı vardır. Buradan, her çalışanın günün her saatinde ulaşılabilir olması gerektiği sonucu çıkmaz.
Somut koşullar önemlidir.
Erin Kelly, Phyllis Moen ve çalışma arkadaşları, Changing Work and Work-Family Conflict: Evidence from the Work, Family, and Health Network adlı araştırmada, ABD’deki bir bilgi teknolojileri çalışma ortamında grupların rastgele atandığı bir örgütsel müdahaleyi inceledi. Bu müdahale, çalışanların ne zaman ve nerede çalıştıkları üzerindeki kontrolünü artırıyor ve yöneticileri onların iş dışındaki hayatlarını desteklemeye teşvik ediyordu. Araştırmacılar; çalışma saatleri üzerindeki kontrolde, destekte ve yeterli zamana sahip olma algısında iyileşmelerin yanı sıra iş-aile çatışmasında mütevazı değişimler buldu. Sonuçlar ölçümlere göre farklılaşıyordu ve araştırmanın yapıldığı ortam genellenebilirliği sınırlıyordu. Yine de çalışma, bu baskının bazı yönlerinin işin düzenlenmesi yoluyla değiştirilebildiğini gösterdi.
Bu, her yorgun insandan aynı düzene daha iyi dayanmasını istemekten farklı bir ihtimaldir.
Öngörülebilir çalışma saatleri, bakımın daha adil paylaşılması ya da daha az gereksiz kesinti istemek, bir hayatın yapısına ilişkin bir soru olabilir. Bir insanın işe bağlılığı hakkında hüküm vermekten daha fazla dikkati hak eder.
Elbette değişime en çok ihtiyaç duyan kişi, pazarlık gücü en az olan kişi olabilir. Güvencesiz çalışan biri, bir vardiyayı her zaman reddedemez. Bakım veren biri, başka bir bakım vereni yoktan var edemez. Farkındalık bu gerçekleri ortadan kaldırmaz.
Değişimin nerede yardım, birlikte hareket etme, iş yerinde temsil, toplumsal destek kaynakları ya da bireyin ötesindeki kararlar gerektirdiğini açıklığa kavuşturabilir. Bir kısıtı tanımak, durumunu anlamanın parçasıdır; onu kalıcı ya da ahlaken kabul edilebilir görmek zorunda olmak değildir.
Bir hayat yalnızca bireysel çabayla insanca hâle gelemiyorsa, adalet sorusu kişisel seçim sorusunun yanında yer almalıdır.
Evi geçindirebilmek için iki işte çalışan bir insan için geçimi sağlamak zaten bir bakım eylemidir. Yokluğu, işverenine sevdiklerinden daha çok değer verdiğinin kanıtı değildir. Dürüst bir tartışma, bu talepler arasında sıkışmış insanı görebilmelidir.
Yine de bir miktar alanın bulunduğu her yerde bir ayrım önemini korur: sevdiğin insanları desteklemek için yeterince kazanmakla, başarılı bir geçim sağlayıcı kimliğini korumak için sürekli daha fazlasını kazanmak her zaman aynı proje değildir.
Bugünkü çabanın hangi kısmı gerçek bir ihtiyacı koruyor? Hangi kısmı konuşulmadan yükselmiş bir standardı koruyor?
Bütün bedeller görünür olsaydı, bundan etkilenen insanlar da aynı tercihi yapar mıydı?
Bazen bir aileye bu konuşma hiç sunulmamıştır. Herkes bir sonraki iyileşmenin arzu edilir olduğunu varsayar: daha fazla gelir, daha fazla alan, daha yüksek bir konum. Bu sırada, o iyileşmelere anlam kazandırması beklenen ilişkiler için daha az enerji kalır.
Ev daha fazla şey kazanırken, birlikte olma biçimlerini kaybeder.
Bu yavaş yavaş olabilir. Bir konuşma kısalır. Bir ziyaret ertelenir. Akşamlar hayatın bir parçası olmaktan çok işin yorgunluğunu atma dönemine dönüştüğü için ortak bir ilgi bırakılır. Bu değişimlerin hiçbiri tek başına dramatik görünmek zorunda değildir.
Birikmeleri önemlidir.
Para, daha güvenli barınma, destek ya da maddi baskının azalması sayesinde zamanını korumaya yardımcı olabilir. Bir de belirli bir anda başka bir insanın orada olmasına, bunu yapabilmesine ve istemesine bağlı olan ortak zaman vardır. O kısmı depolayamazsın.
Yakınındaki biri de kendi yıllarının içinden geçmektedir. İhtiyaçları, kapasiteleri ve birlikte olabilme imkânları değişecektir. Bir ilişki, sen başarılı olmayı tamamlayana kadar zamanın dışında beklemez.
İş sonunda yönetilebilir hâle geldiğinde, nelerin hâlâ mevcut olacağını varsayıyorsun?
Bu soru, kaçırılan her akşamı ahlaki bir suçlamaya dönüştürmemelidir. Hayat gerekli yoklukları içerir. Sevgi bunları aşabilir. Birlikte bulunmak baştan gözden çıkarılabilir sayıldığında ve bunu isteyen insanlar mantıksız taleplerde bulunuyormuş gibi hissettirildiğinde hayat daha az insanca olur.
Ailen ve sevdiklerin; akrabalarını, eşini, arkadaşlarını ya da kurduğun bir topluluğu içerebilir. Anlamlı bir hayat, onaylanmış tek bir ev düzenini yeniden üretmeyi gerektirmez. Gerçek insan bağlarını ciddiye almayı gerektirir.
Kendini de bu bağların içindeki insanlardan biri saymayı gerektirir.
Bakım, bakım veren kişi onun içinde kaybolduğunda kendiliğinden daha iyi hâle gelmez. Dinlenmeye, arkadaşlığa, harekete, sessizliğe ya da anlamı bir başkasına hizmet etmekten gelmeyen bir uğraşa ihtiyaç duyabilirsin. Başka birinin ihtiyaçları, bunları gayrimeşru yapmaz.
Etkileyici bir tatil arzusu, birlikte sıradan ve acele edilmemiş zaman geçirme ihtiyacının yerine geçmiş olabilir. Daha gösterişli bir ev arzusu, zaten paylaşılan evde daha az çatışma yaşama ihtiyacını gizliyor olabilir. Her şeyden kaçma arzusu, tekrarlayan belirli bir yük için yardım alma ihtiyacını içeriyor olabilir.
İhtiyaç daha doğru adlandırıldığında ne mümkün olur?
Belki değişim, bir sorumluluğun tek başına taşınmak yerine paylaşılmasıyla başlar. Belki zaten dolu bir haftaya gönüllü bir yükümlülüğün hâlâ sığıp sığmadığını sorgulamakla başlar. Belki birinin, mevcut düzeninin sana neye mal olduğunu ilk kez duymasıyla başlar.
Bu değişikliklerin etkileyici görünmesi gerekmez. Önemleri, yaşamayı mümkün kıldıkları şeydedir.
Bir kariyer, birlikte olmaya değer veren bir hayatın içinde de iddialı kalabilir. Sorumluluk, keyif içeren bir hayatın içinde de ciddiyetini koruyabilir. İnsan olmak, bütün görevler tamamlanana kadar beklemesi gereken bir şey sayıldığında çatışma zorlaşır.
Görevler gelmeye devam edecektir.
Sevdiğin insanların değerlerini, senin için kendilerini ne kadar tamamen tükettiğiyle ölçmesini ister miydin? Onlara uygulandığında bu ölçüt sana acımasız görünüyorsa, sana uygulandığında onu makul yapan nedir?
Bu yıllarda kurulan bağlılıklar derin anlamlar kazanabilir. O kadar tanıdık hâle de gelebilirler ki bir değişiklik düşünmek bütün hayatı tehdit ediyormuş gibi hissettirebilir.
Bu yüzden sıradaki soru yalnızca ne kurduğun değildir. Kurduğun şeyin seni bundan sonra neyi sürdürmeye mecbur bıraktığına inandığındır.
45–55 YAŞ: GEÇMİŞ KARAR VERMEYE BAŞLADIĞINDA
Hayatının büyük bir kısmının yerleşmiş göründüğü bir noktaya gelmiş olabilirsin.
Başkaları ne yaptığını bilir. Sen belirli sorunların nasıl çözüldüğünü bilirsin. Deneyimin, alışkanlıkların, yükümlülüklerin ve belki bir miktar güvenliğin vardır. Bunların içinde gerçek bir tatmin bulunabilir.
Geçmiş yıllara sadakatsizlik gibi hissettiren bir soru da bulunabilir:
Bu düzeni hâlâ istiyor muyum?
Zorluk çoğu zaman yeni bir şey seçmekten büyüktür. Olası bir değişiklik, geçmişin anlamını yargı önüne çıkarıyor gibi görünebilir. Katılımını azaltırsan, başka bir yön seçersen ya da bir hedefin artık sana hizmet etmediğini kabul edersen, bütün o yıllar ne içindi?
Geçmişteki çaba, başlangıçtaki amacı zayıfladıktan çok sonra da baskı uygulayabilir.
Hal Arkes ve Catherine Blumer, The Psychology of Sunk Cost adlı çalışmalarında, para, emek ya da zaman yatırıldıktan sonra bir girişimi sürdürme eğilimini inceledi (batık maliyet etkisi). Araştırmaları arasında, sezonluk tiyatro aboneliğine daha fazla ödeme yapan müşterilerin sonraki altı ay boyunca daha fazla oyuna katıldığı bir saha çalışması da vardı. Bu araştırma, önceki harcamaların devam etme kararını nasıl etkileyebildiğini gösterir. Karmaşık hayat kararlarını çözmez, ancak yararlı bir soru verir: sıradaki yatırım, önümüzdeki şeylerle mi gerekçelendiriliyor, yoksa esas olarak zaten harcanmış olanlarla mı?
Geri alınamayan geçmiş maliyetle gerçek bir gelecek sonucu arasında fark vardır.
Borçların, gelirine bağlı insanlar, başka bir alana aktarılması zaman gerektiren becerilerin ya da kolayca yerine koyamayacağın hak ve olanaklara erişimin olabilir. Bunlar dikkate alınması gereken bugünkü koşullardır. Bir yönün peşinde zaten yirmi yıl geçirmiş olman, başka türden bir gerekçedir.
Dikkatli değerlendirme, açıklık ve şefkati birlikte gerektirir. Ayrılmanın bedelsiz olduğunu varsaymadan, kalan yolun ne sunduğunu sorabilir.
Bugünkü gerçek konumundan —sorumlulukların, kaynakların, bilgin ve sınırlılıklarınla— seçim yapsaydın, devam etmeyi ne haklı çıkarırdı? Değiştirmeyi ne haklı çıkarırdı? Hangi bilgi, kararı korkuya daha az bağımlı kılardı?
Bazen cevap kalmak olacaktır. Tanıdık bir yol, hâlâ benimsediğin değerleri ifade ediyor olabilir. İstikrar kendi başına önemli bir iyilik olabilir. Kalmak, yalnızca başlama nedenlerini tekrarlamak yerine bugünkü nedenlerini görebildiğinde daha çok senin seçimin olur.
Bazen cevap, orta yaşa genellikle satılan dramatik yeniden doğuştan daha küçük bir değişiklik içerir. Farklı saatler. Daha az maddi gösteriş. İhmal edilmiş bir ilişkiye zaman ayrılması. Bir rolün paylaşılması. Bir uğraşın, etrafındaki her şeyi artık tüketmeyen bir ölçekte sürdürülmesi.
Yararlı soru, hangi tür değişikliğin yaşanan hayatı iyileştireceğidir.
Bu yaşlarda vaatleri sürekli gelecekte kalan hedefleri incelemek de değerlidir.
Zor bir amaç, sebatı hak edebilir. Herkesin onayını gerektiren bir hedef tamamlanamaz. Bir beceri geliştirme arzusu, çabaya yön verebilir. Hiç hata yapmama talebi, çabayı sürekli kendini cezalandırmaya dönüştürebilir. Maddi hazırlık, korunma sağlayabilir. Bütün belirsizlikleri ortadan kaldırma talebi, hazırlıktan hiçbir insan hayatının izin vermediği bir şeyi ister.
Bir hedef, sen yeterince çalışmadığın için değil, talep ettiği şey yüzünden ne zaman imkânsız hâle gelir?
Ve başarı bile artık değer verdiğin bir şeyi sağlamayacağı için bir hedef ne zaman boşalır?
Bunlar farklı sorunlardır. Ulaşılabilir bir hedef boş olabilir. Değerli bir hedef, ilk biçimiyle ulaşılamaz olabilir. Her ikisini de daha çok çabalama talimatı olarak görmek, insanı önemli olana yaklaştırmadan yıllar tüketebilir.
Carsten Wrosch, Michael Scheier, Gregory Miller, Richard Schulz ve Charles Carver, Adaptive Self-Regulation of Unattainable Goals adlı çalışmalarında, ulaşılamayan hedeflerden çabanın ve bağlılığın çekilmesini, başka anlamlı hedeflere yönelmeyi inceledi. Üç araştırmada bu kapasiteler, iyi oluşun bazı yönleriyle olumlu ilişkiler gösterdi; ancak örüntüler gruba ve ölçülen sonuca göre değişiyordu. Araştırmalar kesitseldi; bu nedenle hedef değişikliğinin bu farklara neden olduğunu gösteremiyorlardı. Yine de bulguları, insanların ulaşamadıkları hedeflerle nasıl yaşadığını değerlendirirken sebatın yanında esnekliği de ciddiye almayı destekler.
Bir insan, bir değeri ifade ettiği yolu değiştirirken o değeri koruyabilir.
Bedensel olarak zorlayıcı belirli bir mesleği sürdüremeyen biri, yine de öğretmenin, danışmanlık yapmanın, üretmenin ya da katkıda bulunmanın yollarını bulabilir. Arzuladığı aile düzeni gerçekleşmeyen biri, yakınlığı, bakımı ve anlamlı bağları başka bir biçimde aramayı sürdürebilir. Bu olasılıkların hiçbiri başlangıçta beklenen geleceğin kaybını silmez. Kaybın ve devam eden hayatın birlikte var olmasına izin verirler.
Hedefin altında hangi değer var?
O değer tam olarak o konumu, o takdiri ya da o gelecek biçimini mi gerektiriyor? Yoksa bir değerin olası ifade biçimlerinden biri, değerin kendisiyle mi karıştırıldı?
İhtiyaçlarla arzuların birbirine dolanabileceği bir başka yer de burasıdır. Tutarlılığa, hayatınla davranışlarının yeterince anlamlı bir bütün oluşturduğu duygusuna ihtiyaç duyuyor olabilirsin. Geçmişteki her kararının doğru olduğunun kanıtlandığı, kesintisiz bir hikâye arzuluyor olabilirsin.
İkincisi birincisini engelleyebilir.
Bir hayat, dürüst bir düzeltmeyle daha tutarlı hâle gelebilir. Bir şey öğrenip buna göre değişen insan, kendine daha az sadık olmuş değildir. Deneyiminin kendisine gösterdiği şeye daha sadık olmuş olabilir.
Yaşanmış yıllar, kalan yıllardan tahsil edilen bir borca dönüşmek zorunda değildir.
Elbette bir değişiklik yas getirebilir. Bir rolden ayrılmak; insanları, rutinleri, takdiri ve “Sen kimsin?” sorusunun tanıdık cevabını kaybetmek anlamına gelebilir. Bir değişikliğin acı vermesi, tek başına onun yanlış olduğunu kanıtlamaz. Rahatlama da tek başına doğru olduğunu kanıtlamaz. İkisi de somut sonuçlarla birlikte anlaşılması gereken deneyimlerdir.
İyi şeylerin sona erdiğini daha doğrudan hissetmeye de başlayabilirsin. Bir hayat dönemi kapanır. Biri değişir. Paylaşılan bir yer artık aynı biçimde var olmaz. Mutlu bir anı bile içine tekrar giremeyeceğin bilgisini taşır.
Sona ermesi, deneyimi daha az gerçek yapar mı? Yaşanmış olana duyulan minnet, onun kalmış olmasını isteyen arzuyla birlikte yaşayabilir mi?
Kalıcılığa duyulan özlem, sevgiyi bu kadar anlamlı hissettiren şeyin bir parçası olabilir. Ancak her güzel şeyin bizi tatmin etmesine izin vermeden önce değişmeden sürmesini şart koşarsak, hayatın sunabildiği neredeyse her şeye imkânsız bir koşul yükleriz.
Bu, kusursuzca tamamlanacak başka bir görevden çok, birlikte yaşanabilecek bir sorudur.
Anlamlı bir hedef bu yıllara hâlâ ait olabilir. Öğrenmek, üretmek, onarmak ve katkıda bulunmak hâlâ mümkündür. Bunların değeri, genç hâlinle yarışabildiğini ya da kamuoyu önünde ikna edici bir geri dönüş yapabildiğini kanıtlamana bağlı değildir.
Kimse ona başarı diyemeyecek olsaydı, neyi yine de yapmak isterdin?
Ve neyi esas olarak durmak açıklama yapmanı gerektireceği için sürdürüyorsun?
Zaman geçtikçe başka bir beklenti daha görünür olabilir: bir insanın üretken, gerekli ya da mesleki açıdan önemli kalması sayesinde bir yeri hak ettiği beklentisi.
Bu beklenti, rolündeki bir değişiklik onu varoluşun hakkında verilmiş bir hüküm gibi hissettirmeden önce incelenmeyi hak eder.
55–65 YAŞ: HAYATTAKİ YERİNİN ROLÜNDEN DAHA BÜYÜK OLMASI GEREKTİĞİNDE
Elli beşte insanı bekleyen tek bir hayat yoktur.
Güvende ya da maddi açıdan kırılgan olabilirsin. Hâlâ bir kariyer kuruyor, başka birine başlıyor ya da çalışmayı bırakamıyor olabilirsin. Birine bakıyor, bakım alıyor, yalnız yaşıyor, insanlarla çevrili bulunuyor ya da tanıdık ilişkilerin yeniden kurulması gerektiğini keşfediyor olabilirsin.
Kendini dinç hissedebilirsin. Beklediğinden çok önce gelmiş sınırlılıklarla yaşıyor olabilirsin.
Yaş bize bütün bunları söylemez. Ama kendimizde hangi tür değeri tanımaya alıştığımızı sormak için yeni bir fırsat verir.
Yetişkin hayatının büyük kısmı yararlı olmak etrafında düzenlendiyse, sana nasıl ihtiyaç duyulduğundaki bir değişim sarsıcı gelebilir. İş senden daha azını isteyebilir. Çocukların varsa başka bir tür varlığına ihtiyaç duyabilirler. Bir zamanlar desteklediğin biri daha bağımsız olabilir. Bir konum başka birine geçebilir.
Rahatlama ve kayıp birlikte ortaya çıkabilir.
“Benden artık bu belirli işlevi beklemiyorlar” ile “Artık önemli değilim” arasında fark vardır.
Bir rol, insanın kimliğinin büyük kısmını kaplamaya başladığında (rolün kimliği kuşatması / role engulfment), o roldeki değişiklikler bütün benliği tehdit ediyor gibi hissedilebilir. Oysa bir insan, başkalarının ona güvenmeyi öğrendiği faaliyetlerden daha fazlasını içerir.
Üretme, geçim sağlama, düzenleme ya da sorun çözme kapasiten değerli olabilir. İnsani değerin, aynı çıktıyı sunmayı sürdürme koşuluna adil biçimde bağlanamaz.
Sevdiğin birini daha az kazandığı, desteğe ihtiyaç duyduğu ya da eskiden yaptığı bir işi artık yapamadığı için sevgiye daha az layık görür müydün?
Aynı kabulü kendine uyguladığında ne olur?
Bu, bir toplumun insan onurunu nasıl dağıttığıyla ilgili bir sorudur da. Saygı gelir ve üretkenlik etrafında yoğunlaşırsa, insanlar artık istemedikleri ya da sürdüremedikleri işlevleri korumak için mücadele etmek zorunda kalabilir. İnsanca bir toplum, güvenliği, katılımı ve saygıyı ekonomik açıdan etkileyici kalmaya daha az bağımlı kılardı.
Bu gerçekleşene kadar bireysel farkındalığın hâlâ bir rolü vardır. Dışarıdan gelen bir değerlendirmenin, hayatını yorumladığın tek sese dönüşmesini önlemeye yardım edebilir.
Bu, maddi sorunların psikolojik olduğunu varsaymayı gerektirmez. Çalışmayı bırakmaya gücü yetmeyen bir insanın gerçek kaynaklara ve adil koşullara ihtiyacı vardır. Ekonomik kırılganlığı kişisel aşağılık duygusuna dönüştürmeyen bir kendini anlama biçimini de hak eder.
Yaşa bağlı baskı iki yönde de işleyebilir. Bazı ilgilerin artık uygun olmadığı söylenebilir ya da canlılığını bitmeyen faaliyetlerle kanıtlaman gerektiği söylenebilir. Her ikisi de gerçek hayatının yerine sürdürmen beklenen bir görüntü koyabilir.
O faaliyet, “ruhen genç” olduğunu göstermese yine de onu seçer miydin? Kimse “Bunun için fazla yaşlısın” diyemeyecek olsa yine de ondan kaçınır mıydın?
Yaşa dayalı ön yargılar (yaşçılık), diğer beklentiler kadar kolay içselleştirilebilir. Farkındalık, gerçekten neyin mümkün olduğunu keşfetmeden önce kendine neleri yasaklamaya başladığını incelemeyi de içerir.
Laura Carstensen, 2006 tarihli The Influence of a Sense of Time on Human Development adlı makalesinde, algılanan zaman ufkunun motivasyonu nasıl şekillendirebildiğini açıkladı (sosyoduygusal seçicilik kuramı). Zaman daha sınırlı hissedildiğinde duygusal açıdan anlamlı hedefler daha fazla öncelik kazanabilir; daha geniş hissedildiğinde keşif ve hazırlık öne çıkabilir. Bu, yalnızca takvim yaşıyla değil, insanın önünde ne kadar zaman bulunduğuna ilişkin algısıyla ilgilidir. Her yaşlı insanın bilgeleştiği ya da merakın yalnızca gençliğe ait olduğu anlamına gelmez.
Yararlı soru, zaman algının neleri önemli hâle getirdiğidir.
Dikkati hak eden bir ilişkiyi görmene yardım etti mi? Kalan her fırsatı acil durum gibi mi hissettirdi? Bir şeyleri kaçırma korkusu, gerekçe olarak başka bir yaş kullanarak hayatını yeniden düzenlemeye mi başladı?
Yaşanmamış her olasılığı telafi etmek zorunda değilsin.
Bazı olasılıklar geçmiştir. Bu acı verebilir. Bazıları, belki değişmiş biçimlerde, hâlâ vardır. Aradaki farkı tanımak, bugünü bir pişmanlık müzesine ya da hayal edilen eksiksiz bir hayata yetişmek için çılgınca bir çabaya dönüşmekten koruyabilir.
Şimdi senin için önemli olduğu için neye başlamaya değer?
Bir arkadaşlık. Bir öğrenme alanı. Paylaşılan bir uğraş. Anlamını koruyan bir iş. Daha dürüst bir konuşma. Başkalarına bir şey sunarken insan kalmana izin veren bir katkı biçimi.
Bir başlangıç yaşını saklamak zorunda değildir. Deneyimini, sınırlılıklarını, sabrını ve belirsizliğini içerebilir. Zamanın hiç iz bırakmadığını kanıtlamadan da öğrenebilirsin.
Bu, ihtiyaç duyulan biri olmakla insanlarla bağlı olmak arasındaki ayrımın daha dikkatli kurulması gereken bir dönem de olabilir.
Aidiyete ihtiyaç duyuyor olabilirsin. Onu garanti ediyor gibi göründüğü için vazgeçilmez olmayı arzuluyor olabilirsin. Ancak kendini onsuz yapılamayacak biri hâline getirmek, hem seni hem çevrendeki insanları zorlayabilir. Bakımı, ilişkilerin değişmesini önleyen bir araca dönüştürebilir.
Hayatı artık senin gözetimini gerektirmeyen birine yakın kalabilir misin? Yararlılık daha az merkezî hâle geldiğinde sevgi sürebilir mi? İki insan da bağımlılık yoluyla ilişkisini haklı çıkarmak zorunda olmadığında nasıl bir var olma biçimi mümkün olur?
Bu sorular aile kadar iş için de geçerlidir. Bilgi aktarmak, her şeyin senin yöntemlerinle sürmesini istemeden de anlamlı olabilir. Bir başkasının gelişmesine izin vermek, senin katkını silmez.
Hayatın tamamen senin kontrolünde olmadığı hatırlatması burada özellikle somut hissedilebilir; ama her yaşta doğruydu.
Her sonucu belirleyemeden de sağlığınla ilgilenebilirsin. Ne kadar kalacağını belirleyemeden de birini sevebilirsin. Ekonominin bütün koşullarına hükmedemeden de maddi hazırlık yapabilirsin. Bütün geleceği güvence altına alamadan da düşünülmüş seçimler yapabilirsin.
Bu, etki ile kontrolü ayırmak için bir nedendir.
Davranışların gerçekten neyi etkileyebilir? Ne iş birliği gerektirir? Neyi engelleyebileceğini varsaymadan karşılamak gerekir?
Bu ayrımları tanımak, imkânsız bir garanti elde etmeye harcanan çabayı serbest bırakabilir. Nerede yardıma ihtiyaç duyulduğunu da gösterebilir. Destek almak, olmak için büyük emek verdiğin insanın çöküşü olarak yorumlanmak zorunda değildir.
İyi bir deneyimin sonlu olması zor bir soru olmaya devam eder.
Sona eren güzel bir şey, özlemimizi bütünüyle tatmin edebilir mi, yoksa içimizde bir yanımız hep onun kalmasını mı ister?
Keyifli bir akşamın bu özlemi çözdüğünü varsaymak gerekmez. Özlem de o akşamı değersiz yapmaz. Belki değer bilmek ve tamamlanmamışlık, hiçbiri küçümsenmeden birlikte var olabilir.
Yanında oturan biri. Tanıdık bir ses. Kimseyi etkilemek zorunda olmadığın bir an. Bunlar, bir insanın arzuladığı her şeye kalıcı cevap sunamasalar da yaşanırken önemli olabilir.
Zamanın üzerinde bir miktar özgürlüğe sahip olacak kadar şanslıysan, bu özgürlüğün yerine getirilecek başka bir programa değil, dünyayla yaşanan bir ilişkiye dönüşmesine ne yardım edecek?
Özgürlüğün sınırlıysa, gerçekçi en küçük açıklık nerede? Ve onu genişletmeye kim yardım edebilir?
Altmış beş son bir cevap sunmaz. İnsanlar bu yaştan sonra da çalışmaya, öğrenmeye, sevmeye, katkıda bulunmaya, değişmeye ve keşfetmeye devam eder. Metnin bu noktasına ulaşmanın amacı sürekliliği görmektir: önce başkalarının ne beklediğini öğrenen insan, hayatını neyin hak ettiğine hâlâ karar vermektedir.
YILLARI BİRBİRİNE BAĞLAYAN HAYAT
Bu yaşlar boyunca bir istek adını değiştirebilir.
Onaylanma isteği, bir yer edinme ihtiyacına dönüşebilir. Bir yer edinmek, sürekli büyüme yükümlülüğüne dönüşebilir. Büyümek, savunulması gereken bir kimliğe dönüşebilir. Daha sonra o kimliği savunmak, artık bir yere sahip olmama korkusuna dönüşebilir.
Bu, her hayatın tanımı değil, olası bir örüntüdür. Değeri, bir kısmı tanınabilir hâle geldiğinde incelenebilmesindedir.
Hangi talep, açıklamasını değiştirerek yıllar boyunca seni izledi?
Altında hangi ihtiyaç hâlâ duruyor?
Güvenliğe, yakınlığa, yeterliğe, bakıma ya da bir miktar bütünlükle yaşamanı sağlayacak kadar özgürlüğe ihtiyaç duyabilirsin. Bu ihtiyaçları karşılamanın somut yolları vardır ve bunlar kısmen içinde yaşadığın dünyaya bağlıdır. Kusursuz takdir, eksiksiz kesinlik, kalıcı heyecan ya da seni hiçbir zaman kayıpla karşılaştırmayacak bir hayat biçimi de arzulayabilirsin.
Bu arzular, gerçekleştirilebilir hâle gelmeden de acil hissedilebilir.
Lütfen ihtiyaçlarını arzularınla karıştırma. Bu ayrım önemlidir; çünkü daha fazla yılını istemeden önce neyi koruyacağına, neyin peşinden gideceğine, neyin tadını çıkaracağına ve neyi sorgulayacağına karar vermene yardım eder.
Farkındalık, ilk yorumunun eksik olduğunu keşfetmeye açık kalarak bunları inceleme isteğidir. Kendi varsayımlarını, bilginin sınırlarını ve bir zamanlar reddettiğin bir şeyin ikinci bir bakışı hak edebileceğini içerir.
Seni başka insanların üzerine yerleştirmez. Yaşadığın hayatın içinde daha az otomatik davranmanın yolunu verir.
Farkındalıktan değişime geçiş, anlaşılmış bir örüntünün mümkün bir seçimle karşılaştığı yerde başlar. Belki bir bağlılık yeniden değerlendirilebilir. Bir ihtiyaç açıklanabilir. Bir sınır konuşulabilir. Bilgi toplanabilir. Destek aranabilir. Tek başına değiştirilemeyen bir koşul, birlikte hareket etmenin konusu olabilir.
Ölçek değişir. İlke kalır: seni neyin şekillendirdiğini anlamak, bundan sonra olacaklara daha bilinçli biçimde katılmana yardım edebilir.
Her koşulu seçemezsin. Hâlâ sana ait olan kararları ve o alanı büyütmenin yollarını arayabilirsin.
Sorumluluk almakla sınırları tanımak arasında çelişki yoktur. Neye neden olduğunu, neyi devraldığını, neyi etkileyebileceğini ve neyin senin çabandan fazlasını gerektirdiğini ayırabildiğinde sorumluluk daha açık hâle gelir.
Aynı açıklık hedefler için de geçerlidir. Değerli bir amaç sabır, disiplin ve fedakârlık isteyebilir. Onun için harcanan hayatın karşısında hesap verebilir de olmalıdır.
Karşılığında ne veriyor? Bedellerini kim paylaşıyor? Hangi noktada sürdürülmesi yeniden düşünülmeli?
Mutluluğun, onurun, ilişkilerin ve insanca yaşama kapasiten, mesleki başarıdan sonra eklenen süsler değildir. Başarının peşinden gitmeye değer olmasının nedenleri arasında yer alırlar.
İşin, değerlerini ifade edebilir ve sevdiklerini destekleyebilir. Hayatın diğer bütün parçalarının ne almasına izin verileceğine karar veren otoriteye dönüşmeden de varoluşun önemli bir parçası kalabilir.
Zaman da optimize etmen emredilen başka bir kaynağa dönüşmek zorunda değildir.
Dinlenmek anlamlı olabilir. Oyun anlamlı olabilir. Sıradan bir konuşma, ölçülebilir bir şey üretmeden de önemli olabilir. Yaşamaya değer bir hayat, değeri yaşanmasında bulunan deneyimlere yer açar.
Bu hayattan söz ediyoruz: bu yıllardan, bu bedende, bu insanların arasında. Bunun ötesinde ne olabileceğine dair inancın ne olursa olsun, yaşadığın bu kendine özgü deneyim akışı prova edilip tekrarlanamaz.
Bu gerçek paniği değil, dürüstlüğü hak eder.
Geçmişteki her kararını bugün düzeltmek zorunda değilsin. Daha düşünülmüş bir seçim yapmadan önce bütün geleceği bilmek zorunda değilsin. Gerçek hayatına daha fazla özen göstermeye başlamak için kendinin ideal bir biçimine dönüşmek zorunda değilsin.
On beşte, kimin geleceğini istemeyi öğrendiğini soruyor olabilirsin.
Yirmi beşte, kimin son tarihine yetişmeye çalıştığını.
Otuz beşte, hangi sorumlulukların aldıkları şeyi gerçekten gerektirdiğini.
Kırk beşte, geçmişin geleceği harcamasına izin verilip verilmediğini.
Elli beşte, yararlılık artık bütün cevabı sağlamadığında neyin anlamlı kaldığını.
Bu sorulardan herhangi biri, herhangi bir yaşta sana ait olabilir.
Onların altında, soru çözülmeden önce de hayatı önemli olan bir insan vardır.
Bu hayatın sıradaki, bir daha yaşanamayacak kısmını ne hak ediyor? Ve ne, yalnızca onu almaya alışmış durumda?